Opowiadanie to jeden z podstawowych sposobów codziennej komunikacji. Kiedy opowiadamy znajomym, co nam się przydarzyło, jak minęła nam droga do pracy – konstruujemy nie do końca świadomie oralną wersję opowiadania. Dziś kojarzy się nam ono przede wszystkim z gatunkiem epiki. Sięgnijmy jednak do początków.

Początki opowiadań

Początków opowiadania można by szukać w ustnych przekazach trubadurów, którzy podróżując zbierali historie i przekazywali je kolejno napotykanym ludziom.  Jedna z literaturoznawczych teorii mówi, iż tak powstały chociażby takie utwory, jak leżąca u podwalin cywilizacji europejskiej Iliada. A w której jakże istotne dla jej konstrukcji stałe epitety świadczą między innymi o stopniowym narastaniu kolejnych części tego utworu przy jednoczesnej próbie zachowania spójności.

Mała forma narracyjna jaką jest opowiadanie doczekała się złotego okresu w epoce pozytywizmu. U podłoża zainteresowania opowiadaniami w literackich środowiskach należy doszukiwać się adekwatności cech opowiadania do ówczesnej sytuacji polskiej literatury w nieistniejącym państwie pod zaborami. Tym samym do publikowania utworów w prasie potrzebne były przede wszystkim teksty dynamiczne, zwięzłe. Jednocześnie opowiadanie to gatunek, który daje szerokie spektrum możliwości autorowi – w przeciwieństwie do noweli charakteryzuje je większa swoboda formy i dowolność kompozycji: opisy, dialogi, czy bohaterowie drugoplanowi. Warto pamiętać, że w pozytywizmie opowiadania pisały takie polskie legendy epiki jak Orzeszkowa, Prus, czy Sienkiewicz.

Podobnie sytuacja wygląda w przypadku prozy dwudziestowiecznej oraz współczesnej, by wspomnieć choćby takie nazwiska jak Bruno Schulz, czy debiutujący opowiadaniami Łukasz Orbitowski oraz Szczepan Twardoch. Nie ma więc nic złego w nazwaniu opowiadań literackimi wprawkami warsztatowymi.

Orzekanie o rzeczywistości

Z językoznawczego punktu widzenia opowiadania należałoby traktować jako jeden z podstawowych mechanizmów codziennej komunikacji. Klasyczny przykład: kiedy dziecko wraca ze szkoły opowiada rodzicom o tym, jak minął mu dzień. Gdybyśmy nie opowiadali, trudno byłoby mówić o jakiejkolwiek wymianie doświadczeń, zgodzicie się? Sama nazwa gatunku już zawiera w sobie wskazówkę, co do prymarnej formy opowiadania – ‘powiadać’, a więc ‘mówić’ o czymś, co się wydarzyło.

Kiedy czegoś się boimy, opowiadamy nasz sen, rozmawiamy na temat minionych wakacji – za każdym razem tworzymy mikroopowiadania w celu komunikacji. Ich ulotność, codzienność i nieraz cechująca je duża prostota decydują o tym, że rzadko zwracamy uwagę na tę małą formę narracji; chyba jedną z najbliższych i stale towarzyszących człowiekowi.

Gatunek literacki

Ma więc trzymać w napięciu, dzięki dynamicznej akcji, być zwięzłe, ale treściwe – zarówno w przypadku opowiadań pisanych, jak i tych mówionych inwentarz cech pozostaje niezmienny. Różnica natomiast ogranicza się do możliwości opowiadającego oraz pisarza.

Świat przedstawiony zostaje zarysowany w podstawowych i najbardziej istotnych szczegółach, co daje wrażenie literackiego mikrokosmosu. Wszystko dąży do momentu kulminacyjnego, jak najwyraźniej zaznaczonego.

Jeśli szukacie formy literackiej, która pozwoli wam wsiąknąć w świat przedstawiony, ale która nie byłaby przydługa i nurząca,  za to chwytliwa, trzymająca w napięciu i zwięzła – opowiadanie jest właśnie dla was. Jeśli dodatkowo zaczytujecie się w książkach z gatunku fantasy koniecznie sięgnijcie po Ostatnią zimę Rafała Sawickiego.

 

Źródła:

Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich: teoria i nauki pomocnicze literatury, Wrocław 1986.

Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Lublin 2001.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s