Spójność tekstu to gwarant prawidłowego odbioru treści przez czytelnika, warunek konieczny, jaki autor musi spełnić, by tekst był „lekki” w odbiorze i przyjemny w lekturze. Jak ją osiągnąć? Pytanie to jest kluczowe. Przypominamy zatem o kilku sposobach na dobry pod względem spójności tekst.

Spójność tekstu – lokalnie

W badaniach tekstologicznych zwykło się mówić o dwóch głównych typach spójności w obrębie tekstu: lokalnej oraz globalnej. Z uwagi na to, że owe zagadnienie jest obszerne, podzielimy je na dwie części. Oto omówienie spójności lokalnej.

Kohezja, czyli spójność lokalna, linearna, opiera się na syntaktyczno-logicznym (gramatyczno-formalnym) porządku, a więc w obrębie kolejno następujących po sobie zdań, członów tekstu. W jej przypadku zwraca się uwagę na wynikowość zdań, skutkowo-przyczynową następczość faktów. Najprościej wykorzystać wówczas chociażby spójniki. Również powtórzenia – których nauczyciele z uporem maniaka kazali nam unikać – stanowią zabieg konieczny, pozwalający nie zgubić myśli lub wątku. Ale to oczywiście nie wszystko. Badacze integralności tekstu przedstawiają bowiem różne inne środki służące osiągnięciu kohezji.

Żeby spójności stała się zadość

Spójność tekstu jest możliwa wtedy, kiedy spójne są zdania wewnątrz niego. A więc skupiając się na pojedynczym zdaniu należałoby już rozważać spójność w jego obrębie. Za nią odpowiada rozczłonowanie tematyczno-rematyczne. Polega ono na jak najwyraźniejszym podziale na to, o czym się mówi – czyli TEMAT i to, co się mówi – czyli REMAT.

Innym sposobem na osiągnięcie spójności lokalnej są tzw. pary izotopiczne. Do takich par bez mrugnięcia okiem możemy zaliczyć popularne powtórzenie. Jest ono celowym środkiem np. do podtrzymania jedności tematu. Warto wspomnieć także o mniej oczywistych zabiegach leksykalnych, gramatycznych, czy też składniowych. Wymieńmy chociaż kilka:

  • derywat słowotwórczy od poprzednio użytego wyrazu, np. Mama poszła do sklepu. Okazało się jednak, że sklepikarz skończył pracę wcześniej;
  • pronominalizacja, czyli zastąpienie pełnowartościowej nazwy zaimkiem, np. Joanna Podborska stała samotnie wśród tłumu. Na jej twarzy malował się smutek;
  • substytucja (zastąpienie) synonimu, np. Samochód jechał z zawrotną prędkością. Chwilę później auto zatrzymali policjanci;
  • związek całości i części: odpowiednio: pars pro toto np. Wypadły kolejne strony. Książka nie nadawała się już na prezent; i totum pro parte np. Okna zatrzeszczały. Wiatr wraz z kroplami deszczu uderzał o szyby;
  • związki czasowe, np. Końcówka wieku XVIII to burzliwy okres w dziejach Francji. Rewolucja francuska stała się fundamentem nowego ustroju.

Jerzy Bartmiński oraz Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska wskazują na kolejne możliwe do wyszczególnienia konkretne elementy składające się na możliwość osiągnięcia spójności.  Ale Aleksander Wilkoń wyróżnia ogólniejsze względem ustaleń lubelskich badaczy wykładniki kohezji. Są to:

  • środki morfologiczne, czyli jednorodność form czasownika używanych w zdaniu lub zdaniach odnoszących się do tego samego podmiotu;
  • użycie zaimków osobowych lub deiktycznych w funkcji anaforycznej, wskazujących na związek na linii tekstu;
  • użycie końcówek czasownika w funkcji anaforycznej;
  • syntaktyczne wykładniki spójności (spójniki);
  • paralelizmy syntaktyczne i inne figury składniowo-tekstowe organizujące np. strukturę formalną strofy;
  • środki  parajęzykowe: prozodyjne i graficzne.

I chociaż kwestie dotyczące badań nad spójnością tekstu są wciąż reaktualizowane, to powszechnie znany jest szablonowy przykład spójności:

Entliczek-pentliczek, czerwony stoliczek,

A na tym stoliczku pleciony koszyczek,

W koszyczku jabłuszko, w jabłuszku robaczek,

A na tym robaczku zielony kubraczek.

Powiada robaczek: I dziadek, i babka,

I ojciec, i matka jadali wciąż jabłka,

A ja już nie mogę! Już dosyć! Już basta!

Mam chęć na befsztyczek! I poszedł do miasta.

Zaskoczeni?

 

Źródła:

Bartmiński, S. Niebrzegowska-Bartmińska, Tekstologia, Warszawa 2009.
Wilkoń, Wstęp do lingwistyki tekstu, Kraków 2002.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s