Dlaczego tak bardzo, cholera jasna, uwielbiamy przecinki? Pewnie dlatego, że zasad dotyczących ich poprawnego zastosowania jest bardzo dużo. Mimo to trzeba się z nimi zmierzyć. Oto małe kompendium.

Przecinek służy do rozdzielana pewnych części w zdaniu. Może wystąpić pojedynczo lub podwójnie (czyli np. jako wyodrębnienie wtrącenia). Ten drugi sposób może być graficznie przedstawiony przy użyciu półpauz lub nawiasów. Jednak najczęściej używa się przecinka pojedynczego w celu oddzielenia części wypowiedzenia.

Najważniejsze: przecinki stawiamy wtedy, kiedy chcemy oddzielić zdania podrzędne i nadrzędne.

Zdanie podrzędne, tj. określające, oddzielamy przecinkiem od zadnia nadrzędnego. Pamiętajmy o tym, że mogą one występować w dowolnej kolejności, a mimo to zawsze stawiamy między nimi przecinek. Dokładnie tak samo postępujemy, jeśli w danym wypowiedzeniu jest równoważnik zdania.

Wyjątek (no cóż, taki mamy język i będzie ich sporo): przecinka nie stawiamy w tak zwanych utartych zwrotach oraz frazeologizmach (są to konstrukcje, które traktujemy jako okoliczniki, nie zaś jako całe zdania, np. kto wie co, nie wiadomo kiedy, nie wiedzieć po co, leżeć jak ulał i wiele innych). Wówczas zastosowanie przecinka ma kluczowe znaczenie, bowiem możemy otrzymać dwa identyczne pod względem budowy zdania, różniące się jedynie zastosowaniem lub brakiem przecinka. Wtedy otrzymamy dwa różne przekazy:

Kto wie co by się wtedy z nim stało. odczytujemy jako: Nikt nie wie, co by się wtedy z nim stało, natomiast Kto wie, co by się wtedy z nim stało? rozumiemy: Który z was wie, co by się wtedy z nim stało?

No więc niby małe coś, a znaczy.

Co więcej, pomijamy go również przed zaimkami względnymi, których nie rozwijamy (Nie dostał wypłaty i nie wiedział dlaczego.).

Sytuacje, w których musimy popisać się znajomością stosowania interpunkcji

Najczęściej zapominamy, że nie rozdziela się przecinkiem połączenia partykuł, spójników czy też przysłówków ze spójnikami. Przecinek stawiamy przed całym wrażeniem: nie chciał iść na lody, mimo że miał na nie ochotę.

Problem sprawia też rozróżnienie przysłówków, zaimków albo wyrażeń przyimkowych ze spójnikami. Możemy je bowiem oddzielić przecinkiem tylko wtedy, kiedy na przysłówek pada akcent (jeśli chcemy podkreślić czas, sposób itd.). Inne miejsce przecinka stanowi o tym, że zastosowaliśmy funkcję spójnika zastawionego, porównajmy:

Powinieneś postępować tak, aby było dobrze.
Powinieneś postępować szlachetnie, tak aby było dobrze.

Pamiętajmy jednak, że jeśli zdanie drugiego typu zawiera dodatkowe określenie (np. właśnie), wówczas przecinkiem oddzielamy jego składniki (zrobię to dopiero wtedy, kiedy będę miał czas). Nie rozdziela się przecinkiem także dwóch stojących obok siebie spójników oraz spójnika i zaimka względnego (a więc, a że, i choć, który jeśli ).

Imiesłowy!

Wszystkie imiesłowy, które kończą się na –ąc, -łszy, -wszy bezwzględnie i zawsze oddzielamy od reszty zdania (niezależnie od kolejności) przecinkiem (tu również obowiązuje zasada wtrącenia, bowiem imiesłów może nim być i wtedy przecinki stawiamy). I już. I z głowy.

Patrząc z bliska na ekran monitora, psujesz sobie wzrok.

Wyjątek! Przecinkiem nie oddzielamy frazeologizmów i fraz utartych, tj. wyjąwszy, prawdę mówiąc, generalne rzecz biorąc itd.

Bezkompromisowo stawiamy przecinek, oddzielając tym samym zdania współrzędne, które nie są połączone ze sobą żadnym spójnikiem.

Przecinków musimy także użyć w zdaniach współrzędnie złożonych, połączonych spójnikami: przeciwstawnymi (a, ale, lecz, jednak, zaś, natomiast, tylko, przecież, raczej, za to), wynikowymi (więc, dlatego, zatem, wobec tego, skutkiem tego), synonimicznymi (czyli, to jest, to znaczy, innymi słowy). Co za tym idzie nie rozdziela się przecinkiem zdań współrzędnie złożonych, zawierających spójniki: łączne (i, oraz, tudzież), rozłączne (lub, albo, bądź, czy), wyłączające (ani, ni).

Ciekawostka: przed spójnikiem i stawia się przecinek wtedy, kiedy określa wynikanie. Przed spójnikiem czy, który łączy zdania współrzędne, nie stawiamy przecinka (może on również wprowadzać zdanie podrzędne i wtedy musi być oddzielony przecinkiem):

Wyjeżdżasz czy zostajesz?
Nie wiem, czy mogę zostać.

Natomiast przed spójnikiem a, mimo że jest łącznikiem, możemy postawić przecinek.  A może spójrzmy od razu na wszystkie zasady dotyczące spójnika a?

  1. Nie stawiamy przecinka w konstrukcjach, w których: pełni on funkcję łącznika (krótko a dobrze), występuje między dwoma członami porównywanymi (uzależnienia rodziców a wychowanie dzieci), określa położenie lub cechę (między czerwonym a brązowym), łączy dwie takie same formy w celu podkreślenia czegoś (wcale a wcale cię nie lubię).
  2. Za to stawia się przecinek przed a, ale nie tylko, bo i przed ale, lecz, ponieważ wprowadzają one zdania przeciwstawne (Lubię kino, a nie teatr).
  3. Kolejna sprawa: zawsze oddzielamy powtarzające się spójniki w zdaniu: albo zrobisz coś dla mnie, albo koniec z naszą przyjaźnią; i tak, i nie.

Wyjątek! Jeżeli czy, które się powtarza można zamienić na lub, wówczas przecinka nie stawiamy: Chodził na zajęcia zawsze, bez względu na to, czy był chory czy zdrowy. Nie postawimy również przecinka w konstrukcjach typu: i że, albo że, i jak, i który.

Co ciekawe, są wyrażenia utarte, przed którymi stawia się przecinki. Motywuje się to zasadą o powtarzających się identycznych członach lub konstrukcjach. Są to: ni stąd, ni zowąd; ni z tego, ni z owego; ani be, ani me. W innych frazeologizmach już preferuje się niestawianie przecinków: na chybił trafił, bij zabij, rad nierad, chcąc nie chcąc, bądź co bądź.

Pamiętajmy o rozważnym stawianiu przecinków

…bowiem jest różnica w konstrukcjach:

Siedzą i jedzą i boczek, i kaszankę.
Siedzą i jedzą boczek i kaszankę.

Podobnie: przed członami, które są porównaniem w zdaniu nie stawiamy przecinka (jak).

Wyjątek stanowi: porównanie jako wtrącenie w zdaniu lub jeśli jest składnikiem wypowiedzenia złożonego — wówczas oddzielamy je przecinkiem.

Za pomocą jak możemy wprowadzać wyliczenia, wtedy oddzielamy je przecinkiem.

Ważne! Pamiętajmy o porównaniach paralelnych, które zawsze oddzielamy przecinkiem: zarówno…, jak i…, równie…, jak…, tak…, jak…, itd.

  1. Przecinki lubią stać obok jednorodnych części zdań, tj. podmiotów (rodzice, dziadkowie, krewni i inni byli zaproszeni na uroczystość), dopełnień (mówił już to kolegom, znajomym, bliskim), przydawek równorzędnych (to miejsce jest nudne, szare, puste). Można się domyśleć, że te nierównorzędne nie są oddzielane przecinkiem (Współczesna polska literatura jest bardzo poczytna).
  2. Okoliczniki oddzielamy przecinkami tylko w jeden wypadku — kiedy jeden jest uszczegółowieniem drugiego (W tym tygodniu, w poniedziałek zrobię ciasto).
  3. Na koniec te przyjemne. Przecinek stawiamy zawsze przed: wyliczeniami, przykładami i innymi wyrażeniami tego typu (na przykład, zwłaszcza, nawet, raczej), a także przed własnymi opiniami, gdy mają charakter wtrącony (Myślę, że warto, doprawdy, doprowadzić tę sprawę do końca). Służą do tego różne zwroty, np. bynajmniej, przynajmniej, doprawdy, naturalnie, niestety, niewątpliwie, oczywiście, owszem Dodatkowo: formy w wołaczu, okrzykach, a także po wyrażeniach, takich jak: ściśle, innymi słowy, krótko, inaczej. Te ostatnie muszą być wydzielone przecinkami obustronne.

 

Dotrwaliście do końca? Jak widać przecinki to twardy orzech do zgryzienia. Starałam się pokazać tu te najistotniejsze kwestie, które zwykle sprawiają najwięcej trudności. Pomocy w tej i innych sprawach szukajcie w wydawnictwach poprawnościowych, słownikach, a także na stronie www.sjp.pwn.pl. Znajdziecie tam nie tylko internetową wersję słownika, ale także poradnię językową — miejsce, gdzie specjaliści rozstrzygają problemy użytkowników języka. Warto dopowiedzieć, że na podstawie pytań internautów powstała seria, w tym m.in. książka pt. „Piszemy poprawnie. Poradnik językowy PWN”, na podstawie której powstał ten wpis.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s